2009-01-11 17:20:43
Бид өнгөрөгч намар Цамбагарав, Сухайт уулаар явган хийж явахдаа Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын 2-р багийн соёлч өрх Дахар гуайнд нэг хоногийг төөрүүлсэн юм. Дахар гуайнх Цаст Цамбагаравын өвөрт Шовхын аманд өвөлжөөндөө буусан байв. Дахар гуай бүргэдээр ан хийдэг анч эр, тийм учраас бид тэднийх зориуд зорьж ирж, бүргэдийн зураг авахаар ирсэн юм. Дахар гуайн бүргэд 11 настай, энэ нутагтаа алдартай Кара Кыран юм. Тэрээр өнгөрсөн жил 11 үнэг, 3 мануул агнажээ. Үдэш Дахарын найз өвгөн бүргэдтэйгээ ирлээ, түүний бүргэд хоёр настай. Ирэх замдаа нэг үнэг барьжээ, үнэг барихдаа сарвуугаа хазуулсан байв. Бид түүнд иод, спирт өгч бүргэдийн шархыг боож өгч эмчилхэд нь туслав, энэ үед надтай хамт явсан жуулчид зургийг нь авч байв. Жуулчдад бол энэ явдал тэр нь болгон тохиолдох зүйл биш л дээ. Хоёр өвгөн маргааш нь ан хийхээр урьд тохиролцсон байжээ. Тэднийд хонохдоо ганц шил юм уугааад бүргэдийн тухай жаахан ярилцсан юм. Туршлагагүй залуу бүргэд ан хийх үедээ бэртэж гэмтэх нь элбэг тохиолддог зүйл юм. Бүргэдийг зөвхөн махаар тэжээдэг. Хоёр өвгөн бүргэдийг голдуу хавх тавьж барьдаг. Хавхаар бүргэдийг барихдаа эр бүргэдийг эм бүргэдийн нисч ирэх газарт байрлуулж, ангийн мах улайлган байрлуулаад хавхны амыг эсгийгээр ороож, махтайгаа хамт уяж давхар орооож тавьдаг байна. Бүргэд үүнийг хараад өөр бүргэд ан барьж байна гээд ирдэг гэнэ. Хавхаар бүргэд барихдаа анч эр хавхаа холоос байнга дурандаж байх хэрэгтэй.
"Цаст Цамбагаравын өвөрт анчин Дахар гуайтай хийсэн ярилцлага." цааш унших »
Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ гүнгийн хошууны Тотьгальдаа /гарын дарга/ гэгч хүн Цогчин дуганы өмнө 1-2 км-ийн зайд байдаг ундраа сайтай Сангийн далай гэдэг нэртэй усанд адуугаа усалж, Хар бутангийн дэнж дээр хомын байшин бариулснаар Сангийн далай хийд гэж ард нийтэд нэрлэгдэх болсон домогтой.
Цогчин дуганыг бариулсны дараа YIII Богд Жавзандамбад өргөж, түүний айлтгаснаар Жапүтэй /айлтгалтай/ сүм хэмээн Дамбадаржаалин /шашныг бадруулагч/ гэж нэр хайрласан байна. Сангийн далай хийдийн Цогчин дуган нь 10 сүм дугантай, 300 лам хурдаг, цам тоглодог гол дуган байжээ. Цогчин дуганг бариулах хөрөнгө мөнгийг Даншуур жасаас буюу өглөгийн эздийн өргөл бадрын мөнгөөр бариулж, барилгын мод, шавар шохойг нутгаас нь бэлтгэн хөх тоосго, хөх ваар, чимэглэлийг хиисэн байна. Энэ хийдийг барих ажлыг нутгийн лам Чомбондорж удирдаж Зоригт Вангийн хошууны өөвөн Дэндэв гэгч бүх модон материалыг нь одоогийн аймгийн төв Мандалговь хотын байрлаж буй Дунд Ус гэдэг газраас үхэр тэргээр зөөн авчирч бурханч лам Чимиддорж будаг чимэглэл, сийлбэрийг анх хийж байжээ.
Явган аялал - Монгол оронд хамгийн хөгжих боломжтой, нөөц ихтэй аяллын төрөл юм. Монголын аялал жуулчлалын компаниудын бүтээгдэхүүнүүдийг судалж үзэхэд Монголын нутагт хийж буй явган аяллуудыг бүс нутгаар нь Алтайн нурууны, Хангай нурууны, Хэнтий нурууны, Хөвсгөлийн уулсын, Говийн бүсийн гэж хувааж болох юм. Дээрхи бүс нутгуудад голчлон явган аялалууд зохион байгуулагдаж байна. Алтайн нурууны Таван Богд уул, Хотон хурган нуурын орчим, Цамбагарав, Хөх Сэрхийн нуруу, Хархираа Түргэний уулсаар баруун бүсийн явган аяллууд голчлон явагддаг. Хангай нуруунд бол Отгонтэнгэр уул, Эрхэт хайрхан, Найман нуур, Суварга хайрхан, Тэрхийн цагаан нуурын орчим бүс нутагт явган аяллууд явагдаж байна. Дархадын хотгор, Улаан тайга, Зүүн баруун тайга, Хөвсгөл нуур, Хорьдол Сарьдагийн уулсаар Хөвсгөлийн уулсын голлох явган аяллууд зохион байгуулагддаг бол Хэнтий нуруунд Асралт хайрхан, Алтан Өлгий, Хагийн хар нуурын чиглэлүүдэд голдуу явагдаж байна.
