Mongolia Expeditions - Mongolian National Geographic

5-р сарын 23-ны өдөр Монголын Аялал жуулчлалын холбоо, Нийслэлийн аялал жуулчлалын газрын санаачлагаар аялал жуулчлалын компаниуд, төрийн бус байгуулагууд, аялал жуулчлалын чиглэлээр суралцдаг оюутанууд хамтран Их тэнгэрийн амны хадны зураг орчимын газрын хогийг цэвэрлэв. Хадны зураг орчимд бөөгийн онгон тахил байдгаас шалтгаалж хогондоо нилээд дарагдсан байна. Мөн хаданд буй зураг дүрслэлийг шар тос түрхэж нилээн бохирдуулсан байдалтай байна.

ИХ ТЭНГЭР-ийн амны зүүн үзүүрийн хойшоо харсан хадан хясаанд улаан зосоор болон хар бэхээр зурсан зураг, монгол, хятад түвд бичээс бүхий хдны зураг бий. Эл 1960 онд А.П. Окладников олж илрүүлэн судалсан байдаг.  Улаан зосон зураг долоон хэсэг газарт зурагдсан байна.  Энд дотроо олон толботой дөрвөлжин хашлага 7, хоёр гурваараа, таваараа хөтлөлцөн явж явж буй хүний дүрс 29, нисч буй бүргэдийн зураг 3, адуу үхрийн зураг хэд хэд байна. Хамгийн тодорхой хадгалагдан үлдсэн нь өргөн зураасаар том дөрвөлжин хашлага дүрслэн дотор нь олон /370 орчим/ дугуй толбо бүхий зураг юм. Хашлаганы дээд талд хошуугаа хажуу тийш харуулан халин нисч яваа бүргэд шувуу, хашлаганы зүүн талд хөтлөлцөн зогссон таван хүний тойм дүр, доор нь нэг амьтан дүрсэлсний хойд хоёр хөл, эх биеийн хагас нь хадгалагдан үлджээ.Хашлаганы доод талд хоёр зэрэгцээ замаар хоёр адуу хөтлөн яваа хоёр хоёр хүнийг тоймлон дүрсэлсэн байна. Хүмүүсийн толгойн зэрэгцээ тус бүр нэг нэг дугуй хонхор гаргажээ. Энэ зургийг судлаачид эртний аймгууд ертөнцийг үзэх үзэл, малын үржлийг шүтэх ёстой холбон тайлбарласан байдаг бөгөөд хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгал гэж тооцдог.

Хар бэхэн зураг нь: Улаан зосоор зурсан зургийн дэргэд байрлах бөгөөд МӨНХ ХӨХ ТЭНГЭР гэсэн үг бүхий монгол бичээс, монгол дээлтэй хүн, цоохор толботой согоо, бөө удганы зургаас бүрдэнэ.  Монгол дээлтэй хүүхнийг эгц урдаас нь дүрсэлж зурсан байх бөгөөд эмэгтэйд өд хатгасан бортогон малгай өмсүүлж зурсан нь сонирхол татдаг. А.П.Окладников "Их тэнгэрийн аман дахь хадны сүг зураг бичээс нь эртний монголчуудын ертөнц Чингис хаан ба түүний удам залгасан ХIII-XIV зууны үеэс бараг л ид шидийн хүчээр хадгалагдан үлдсэн байна. Энэ нь дундад зууны Монголчуудад өөрийн урлагийн өвөрмөц уламжлалтай зураачид байсны шууд гэрч болно" хэмээн бичжээ.

Хөвсгөл далай ээж хэмээн ард түмэндээ хүндлэгдэн хайрлагдсан нуур.  Хөвсгөл нуур нь Монгол улс төдийгүй Төв Азийн хамгийн гүн нуур. Нуурын хамгийн их гүн, далайн хүй арлын баруун өмнө 238,8 метр байна. Дэлхийн цэнгэг усны нөөцийн 1 хувийг агуулж байдаг.  Хөвсгөл нуур бүгд 46 гол горхи цутгаж ганц гол гадагш урсдаг нь Эгийн гол юм. Хөвсгөл нуурт Хадан Хүй, Далайн хүй, Модон хүй, Бага хүй гэдэг 4 арал байгаагаас хамгийн том нь түүний төвд буй Далайн хүй арал болно. Усны мандлаас 126 м өндөр бөгөөд 3 км урт, 2 км өргөн, 5,8 хавт.дөр.км талбайтай нилдээ ой модоор хучигдсан үзэсгэлэнт энэ арлын эргийн шугамын урт 8,5 км хүрнэ. Хөвсгөл нь арван долоон эртний нууруудын нэг бөгөөд ойролцоогоор 2 сая гаруй жилийн настай хэмээн тооцоолсон байдаг. Уг нуураас эх авах Эгийн гол нь Сэлэнгэ мөрөнгөөр дамжин 1000 км зайг туулан Байгаль нуурт цутгадаг. Эдгээр нууруудын хоорондын шууд зай нь ердөө 200 км.

 

Богд уулын Залаатын аманд Шар ламын агуй гэж нэг боржин чулуун тогтоцтой нэгэн хөндийвч байдаг энд дээр үед нэгэн лам /хэдийд байсан нь тодорхойгүй/ бясалгал үйлддэг байсан гэдэг яриа байдаг. Агуйн хойд хананд маанийн үсэг сийлж өгсөн байдаг. Хэдийгээр агуйн хажуугаар ойрхон явган зам байдаг боловч эл газрыг хүмүүс төдийлөн мэддэггүй. Агуй дотроо шатласан тавиуруудтай. Хөндийвч учраас хоёр талаараа орох гарах хаалгатай. Агуй орчимын байгалын тогтоц үнэхээр л энд хүн бясалгал үйлдэж, амар амгаланг олж авах нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн газар шиг санагдсан. Хотоос холгүй болохоор өдөртөө яваад, тэнд очоод агуйг үзэж сонирхоорой. Их сайхан газар шүү.  GPS солибцол: N 47° 52' 24.6", E 106° 58' 51.6". Энэ солибцол бага зэрэг алдаатай байж болно. GPS-ээр цэгийн солибцол авах үед нарийвчлал бүр 87 метр зааж байсан.  River Beach гэдэг гэр бааз хүрэхийн өмнөх хошуун дээр хэдэн гэр, модон хашаа бий. Модон хашаа руу ороод  уулын хяр руу өгсөнө. Тэндээс тод явган жим орж ирнэ, түүнийг дагаад явна. Тэгээд олдоно доо олдоно.
"Шар ламын агуй." цааш унших »

Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн хотоос баруун зүгт  18 км зайтай N 49°39'20  ", E 99°55'42" солибцолд, далайн түвшинээс дээш 1317 метрт орших Уушиг уулын өвөрт нэг дор 14 буган хөшөө байдаг.  Буган хөшөөнүүд хойноосоо цуварч байрласан. Хөшөөнүүд хоорондоо 3-20 метрийн зайтай Улаавтар өнгийн боржинг дөрвөн тал гарган  тэгшлэн засаж, буга, нум, бамбай морь, хутга, нар, сар, толь, хээтэй бүс зэргийг дүрслэн сийлж хөшөөнүүдийг бүтээсэн. Хөшөөнүүд нь гонзгой урт бөгөөд 1,5 - 4,8 м өндөртэй, 0,4-1 м өргөнтэй  0,2-0,5 м зузаантай байна. Нийт 14 хөшөөнд 109 буга дүрслэн сйилсэн байхаас гадна ганц нэг хөшөөнд хүний нүүрэн дүрс гаргаж өгсөн нь анхаарал татдаг.
"Уушигийн өврийн буган хөшөөд." цааш унших »

Гүнжийн хэмээх энэ нууцлаг сүм нь Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Тэрэлжийн Гурван Баянгийн Баруун баяны хөндий,  Хөх Чулуутын голын эх Сүмийн гурван Эрээний наран ургах зүүн өмнө зүг харсан хажуугийн бэлд, N 48°11' 0.6 ", E 107° 33' 22.6" солибцолд оршино.   1693 онд Монгол улс Манжийн эрхшээлд орж, Халхын Түшээт хан Чахундорж  Манжийн хааны дэргэд  ач хүү Дондовдоржийг  суулгах болсон байна. Манжийн хаан Канси буюу Энх-Амгалан  Дондовдоржийг  өөрийн хүргэн болгон эфү ноёнд өргөмжлөн, өөрийн  зургадугаар гүнжийг хатан болгон өгч, ураг барилджээ. Эфү гэдэг нь манжийн хааны хүргэнд олгодог цол.  Канси Монголд бэр орсон гүнждээ  Хичээнгүй  Амарлингуй цол олгон "Алтан навчит" өргөмжлөл өгчээ. Энэ өргөмжлөл нь  одоо Улсын төв музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж байдаг гэсэн яриа бий.  Уг өргөмжлөлийг хийхэд 5 кг орчим цэвэр алт орсон гэдэг. Хичээнгүй Амарлингуй гүнж Монголд элэгтэй байж.  Тэрээр Монгол газрын усыг нь уусны хувьд ёсыг нь дагаж Монголын төлөө санаа тавьж эзэн хуандийн өргөмжлөлийг зөрчиж ирсэн, харийн гүрний монгол эмэгтэй байсан гэдэг. Манжийн хаанаас Энх Амгалан хуандийн охиндоо өгсөн өргөмжлөлийн зарлигт:
"... Хичээнгүй амирлингуй гүнж чи Энх Амгалан хуандийн зургадугаар охин, хааны гэрт төрөөд тэнгэрийн удмаас гарлаа. Гүн ордны туйлын сургаалыг эрхэмлэн дагаж явах хэрэгтэй, осолдож болохгүй..."гэх зэргээр хатуу даалгавар өгсөн авч гүнж тэрхүү даалгаврыг нь үл дагасан ажээ. Иймээс ч гүнж манжийн албатад хорлогдсон гэдэг яриа байдаг. Ямар боловч монголчууд 1740 онд өөд болсон Хичээнгүй амирлингуй гүнжийг ихэд хүндэтгэн Гүнжид зориулан цагаан гантиг гэрэлт хөшөө, шарилын сүмийг барьж сүмчин 13 отгийг өөр өөр хошуудаас авчиран, хатуу ёс горимыг сахиулан харж хамгаалж ирсэн юм. Эдгээр сүмчин отгийн үр удам одоо ч Баруун Баян гол орчмоор нутаглан суурьшиж амьдарсаар байна.
"Гүнжийн сүм - Хичээнгүй Амарлингуй гүнжийн өргөө." цааш унших »

Монголын аман зохиолын баатар болсон том хорхой Говийн элсэн цөлийн хязгаарт байдаг ажээ. Гадаад байдлаараа бол амьтны гэдэс, олгойг санагдуулах нь илүүтэй юм. Түүний биед нүд байтугай толгой гэмээр юм байхгүй. Монголчууд түунийг олгой хорхой гэдэг бөгөөд тэрэнтэй тохиолдохоос ихээхэн зэвүүцдэг юм.
Амьд гарах аргагүй
Монголын цөлд байдаг тэр оньсого мэт амьтныг нүдээр үзсэн эрдэмтэн хаа ч үгүй. Иймээс олгой хорхойг ердөө л үлгэр домгийн зохиомол амьтан гэж олон жил ийн турш итгэж ирсэн. Гэхдээ XX зууны эхнээс судлаачид олгой хорхойн домгийг монголд хаа сайгүй л ярьцгаадагаар барахгүй улс орны энд тэнд бие биеэс хол зайдуу нутагт нь адихан үгээр ижилхэн дүр төрхөөр нь олгой хорхойн тухайн домогпон ярьцгаана. Тиймээс эртний тэр домог нь ямар нэгэн бодот үндэстэй биз гэж эрдэмтэд үзэх болжээ. Говьд дэлхийд мэдэгдээгүй шинжлэх ухаанд танигдаагүй хачин амьтан тухайлбал эрт үед мөхөж үгүй болсон дэлхийн эртний амьтадын үлдэгдэл байж мэдэх юм л даа.
Монгол хэлний олгой гэдэг үг нь бүдүүн гэдэс, хорхой гэдэг нь өт гэж орчуулагдах юм. Домогт гардгаар бол тохой хэрийн урт тэр хорхой говийн цөлжсөн, ус ундаагүй зэлүүд газарт байдаг ажээ. Бараг бүх насаараа л олгой хорхой элсэн дундах нүхэндээ ичээний маягаар унтаж өнгөрдөг байна. Нүхнээсээ хамгийн халуун зуны сард л гарч үзэгддэг бөгөөд түүнтэй дайралдсан хүнд гай болдог нь тэрхүү олгой хорхой үхлийн хорыг тодорхой зайнаас цацаж хүнийг егүүтгэдэгээр зогсохгүй биенд нь хүрвэл цахилгаан цэнэгээр хөнөөдөг гэнэ. Нэг үгээр хэлхэд түүнтэй тохиолдвоос амьд гарах аргагүй ажээ.
"Монголын Говийн аймшиг." цааш унших »

Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Туул голын хойд хөндийд орших Өнгөт уулын өвөрт VII зууны дунд үеийн Дорнод Түрэгийн хаант улсын түүхтэй  холбогдох нэгэн дурсгал байна. Эл Өнгөтийн дурсгал гэх бөгөөд анх 1891 онд олж илрүүлсэн байна. Түүнээс их бага хэмжээгээр нилээдгүй судлагдаж олон ном товхимолд дурдагдсан байх нь бий. Энэхүү дурсгалыг эрдэмтэн, судлаачид Түрэгийн хаант улсын үеийн тахил шүтээний томоохон цогцолбор  газар байсан гэж үздэг. Цогцолборыг тойруулан 55х38 метрийн хэмжээтэй далан хэрмээр хүрээлсэн гонзгой дөрвөлжин хэлбэртэй, далангийн дотор буюу төв хэсгээс нилээд баруун талд нь ханан хээтэй 4 хавтан суулгаж хийсэн чулуун хашлага байна.  Уг хашлаганы өмнөөс нь харуулж зоосон 2 метр гаруй өндөртэй хүн дүрс хөшөө бий. Уг хөшөөний ард 2 жижиг хөшөө байна. Шороон далангийн зүүн талаас энэ хоёр хөшөө чулуутай ижил чиглэлээр ар араас нь цувруулсан зоосон балбал буюу зэл чулууд байх ба энэ нь 2 км гаруй үргэлжлэх бөгөөд нийт 550 гаруй чулуу байдаг. Хэрмэн далан дотор эдгээр хөшөө чулуудаас гадна энд тэндгүй унасан 30 орчим хөшөөд байна. Төв Ази болон Монгол нутгаас олдсон хүн чулуут цогцолборууд дундаас хамгийн олон хүн чулуутай дурсгал юмаа. Өнгөтийн цогцолбороос хүн чулуунаас гадна амьтдыг дүрсэлсэн олон чулуу олдсон боловч судалгааны болон үзмэр болгох үүднээс өөр газар руу зөөсөн байдаг. Өнгөтийн хүн чулууд Монгол нутгаас олддог нийтлэг хэв загварын дүрслэлээс өөр байдаг.
"Өнгөтийн дурсгал - Түрэгийн улсын үеийн томоохон цогцолбор." цааш унших »

Хугацаа: 1939 оны 5 сарын 11 -нээс 1939 оны  9 сарын 16 Байршил: Монгол улс, Халх гол Үр дүн: Зөвлөлт Холбоот Улс, Монголын хамтарсан хүчний бүрэн ялалт Газар нутгийн өөрчлөлт: Байхгүй Япон улс дайн хийх замаар газар нутгаа тэлсээр Солонгос, Манж-Го улсыг эзлэн авсны дараа ЗХУ -ын газар нутаг тэр дундаа өвөр байгал, Монголын газар нутаг руу өнгөлзөх болсон. ЗХУ-Японы анхны хилийн мөргөлдөөн нь Приморийн хязгаарын Хасан нуурын тулалдаан байв. Манжийн хил иймэрхүү жижиг мөргөлдөөн үе үе болдог байв. 1939 онд япончуудыг манжуурыг эзлэн нутаг дэвсгэр дээр нь Манж-Го хэмээх өөрийн тоглоомын улсыг байгуулав.  Манж-Го, Монголын хилийн зурвасыг япончууд Буйр нуурт цутгах Халхын гол гэж үзэж байхад Монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-н цаана орших Номонхан тосгон гэж үзэж байлаа. 1939 онд Манж-Гог японы Квантуны арми үндэсэндээ мэдэлдээ байлгаж байв. Харин Манж-Гогийн баруун хэсгийг Хайларт шинээр байгуулсан IJA 23-р хэсэг захирч байв. Үүнийг генерал Мичитаро Комацубара удирдаж байв. Түүний мэдэлд Манж-Гогийн арми, хилийн зарим нэг ангиуд багтаж байв. Сибир Манжийг хамгаалах үүрэгтэй Улаан армийн 57-р тусгай корпус энэ бүс нутагт мөн байсан бөгөөд тэдний бүрэлдэхүүнд цөөн тооны Монгол цэрэг багтаж байв. 1936 оноос эхлэн Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн Улаан Бургас, Хойдын Улаан, Адаг дулааны чиглэлэээр удаа дараалан хил зөрчин довтолж байлаа. Иймэрхүү цагийн байдлын улмаас 1937 оны хавар БНМАУ нь  ЗХУ-аас тусламж гуйж Зөвлөлтийн цэргийг нь Монголын хилийн бүс нутагт байршуулсан байдаг.
"Хөшөө дурсгалууд - Халх голын дайны 70 жилд." цааш унших »

Ховд аймгийн Дөргөн сумын төвд байдаг Майдарын хийд хэмээх эл гоёмсог хийд нь хол ойроос ирэх зочид гийчидийн анхааралыг ихэд татдаг. Сумын төв рүү ороод ирэхэд хийдийн алтан шаргал ганжир холоос шаргалтан харагдах нь хүмүүсийн анхаарлыг татаж байдаг. Сумын төвийн баруун хойд дэнж байрлах энэ хийд тухайн орчиндоо улиас, бургасан төгөлийг байгуулж амар амгалангийн оронг бий болгосон байдаг. Энэ хийдээр хэд хэдэн удаа орж байсан боловч хийдийн үүсэл гарал, түүхийн талаар миний бие тоймтой мэдээлэл цуглуулж чадаагүй. Та бүхэн энэ хийдийн талаар мэдээлэл байвал илгээрэй. Хийдийн гол шүтээн Майдар бурхан байдаг. Энэ хийд энэ орчиндоо хамгийн том байнгын ажиллагаатай хийд юм. Хийдийн хашаанд Эвтэй дөрвөн амьтны баримал байгаа нь сонирхол татаж байлаа. Иймэрхүү дүрслэл тэр болгон хийдүүдэд харагдаад байдаггүй.
"Майдарын хийд - Ховд аймгийн Дөргөн сум." цааш унших »

Монголын уур амьсгал, орчин нь ургамалдаа их л таагүй ханддаг. Монголд жилийн 10 дугаар сараас 4 дүгээр сар хүртэл нэмэх 5 хэмээс доош температуртай байдаг ба энэ хугацаанд ургамал өсч үржих боломжгүй юм. Ургамал ургахад таатай орчин бүрддэг тавхан сарын хугацаанд ургамал цэцэглэж удмаа үлдээх гэж тэмцэнэ. Чингэхдээ бас хур тунадас багатай, эх газрын эрс тэс хуурай орчныг тэсч гарах шаардлагатай. Тиймээс Монголын ургамал давжааран жижгэрээд шимээ дотогш нь хурааж цаг уурын аливаа таагүй нөхцлийг ажрахгүй байхаар зохилджээ. Үүнийгээ дагаад Монгол газрын ургамал анхилам хурц үнэртэй, шим сайтай тул эмийн ургамал судлалын чиглэлээр дэлхий дахины анхаарлыг сүүлийн үед ихээхэн татах болов. Түүний зэрэгцээ байгалийн аялал жуулчлалын томоохон баялаг болж байгаагаараа гадаадын зах зээлд өндөр үнэлэгдэж байна.

Цэцэг ажиглах, цэцгийн зураг авах аялал сүүлийн үед ихэд яригдах болов. Энэ чиглэлээр ирдэг улсууд бол ихэвчлэн япончууд. Хэдэн мянган долларын үнэтэй зургийн аппарат бариад, цэцэгний зураг авах, цэцгийг байгаль дээр нь ажиглахын тулд тэд ирдэг. Япон соёл заншил нь цэцэг, ургамалтай нягт холбоотой. Сакура цэцэг дэлгэрэх цагаар модны сүүдэрт сууж, архи зууш дэлгэн тавиад хавар цагийн байгаль, цэцгийн үзэмжийг бахдан найз нөхөдтэйгөө найрлан цэнгэнэ. Байгалиас нь тастаж авчирсан цэцгийг үзэмжит байдлаар засч янз бүрийн хэлбэртэй цэцгийн саванд хатгаж урлагийн бүтээл болгодог Икэбана хэмээх урлаг байна. Цай уух ёслолын үед гэрийн хойморт улирлын шинжийг илтгэх цэцгийг тавьсан байдаг. Япон үндэсний дуу шүлэгт улирал илтгэсэн цэцэгсийн нэрс ордог. Мөн Японы муж бүхэн өөрийн билэг тэмдэг цэцэгтэй. Язгууртан гэр бүлийн тамга сүлдэд олон янзын цэцэг дүрслэгддэг. Японы эзэн хааны сүлд удвал цэцэг. Цэцэгний нэр мэдэхгүй, танихгүй япон хүн бараг үгүй. Соёлын энэ дэвсгэр нь тэднийг Монголын тал нутаг, олон болдгийн цэцэгс үрүү уруу татдагаас зайлахгүй.

 Монголын өндөрлөг газрын цэцэг ургамал нь экотуризмын асар их нөөц баялаг юм. Монгол улс экотуризмын чиглэлээр төрөөс баримтлах чиглэлийг тогтоон, түүнийг хэрэгжүүлэх тогтолцоог бүрдүүлэх нь чухал болоод байна. Энэ нь орон нутгийн соёл болоод байгаль орчныг хамгаалсан, ашгаа зөв шударга хуваарилсан, эдийн засгийн хувьд бие даасан тогтвортой, шинжлэх ухааны судалгаанд үндэслэж, түүнд хувь нэмэр оруулсан, энэ төрлийн жуулчлалд оролцогч нар шинэ мэдээллээр хангагдах боломж бүрдсэн жуулчлал байх ёстой юм. Япон жуулчдын авсан гэрэл зураг Монгол орны ургамлын зурагт толь хэвлэхэд хэрэглэгдэж, энэхүү зурагт толийг нь орон нутгийн иргэд авч ашигладаг нээлттэй мэдээллийн тогтолцоог бүрдүүлэх нь чухал. Мөн орон нутагт үлдэх ашгийг нэмэгдүүлж, эдийн засгийн чадавхийг дээшлүүлснээр цэцэг ургамал ургах орчинг хамгаалах менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх боломжийг олгож байх ёстой юм. Нөхөн сэргээгдэх баялгийг нөхөн сэргээгдэх хэмжээнд нь ашиглавал мөнх ашиглах боломжтой. Долоон үеийн дараах үр ач нараа бодож тэдний насаараа идэх үүцийг бид бэлдэж өгөх ёстой.

П.Наранбаяр

Киото Их сургуулийн магистрант

Эх сурвалж: http://www.emongol.net/emos/niitleluud/urgamal.htm