Энэ блогоос: | Үүцлэх | өөр блог » |
Блог үүсгэх | Нэвтрэх |
Энэ удаа та бүхэндээ Монгол орны байгалийн бүс бүслүүрт ургадаг цэцэгсийн зургийн цуглуулгаа хүргэж байна. Та бүхэнд таалагдана гэдэгт найдаж байна. Бид 2006 оноос хойш цэцэгсийн увидас буюу flower power Mongolia сэдэвт аяллыг 3 жил дараалан хийсэн бөгөөд аяллын үеэр авсан цэцэгсийн зургийг доорхи бичлэгээс хүлээн авч үзнэ үү. Бид энэ аяллаа энэ жил ч бас хийхээр төлөвлөж байна.
Монголчууд эртнээс тэнгэрийн цэцэг хэмээн Вансэмбэрүүг нэрлэдэг бол Усны хатан хаан хэмээн цагаан бөлбөөг нэрлэдэг байна. Цав цагаан бөлбөө буюу цагаан лянхуа цэцгийг Монголчууд бид эртнээс магтан дуулж дуу шүлэг, дүрслэх урлагийн бүтээлүүддээ өргөн дүрсэлсэн байдаг. Ялангуяа энэ дүрслэлийг монголын уран гартнууд, бурхан бүтээгчид бүтээлдээ өргөн ашигласан байдаг. Цав цагаан бөлбөө цэцэг Nymphaea candida C.Presl. нь Монгол орны улаан номонд орсон нэн ховор, үлдвэр ургамал юм. Бахим том үндэслэг иштэй, олон наст ургамал. 30 см өндөр, 10-18 см өргөн, зууван дугуй, том навчтай, 10-12 см голчтой, сууриараа зүрхэрхүү, орой нь шовх, олон дэлбээтэй, цагаан цэцэгтэй, усны мандал дээр ургадаг ургамал юм. Монгол орон дахь үндсэн тархац нутаг нь Их нууруудын хотгорын - Хар ус нуур, Чоно Харайхын гол, Хомын хоолой, Хангай нурууны Идэрийн голын хөндийн жижиг цөөрмүүд, Дархадын хотгорын Цэцэгт нуур гэх мэт газруудад ургадаг. Маш ховор тархацтай цэцэг юм. Цагаан бөлбөө цэцэг нь нуур болон тогтуун урсгалтай гол, тэдгээрийн тохой татуурганд ихэвчлэн ургадаг. Цагаан бөлбөө цэцэг 5-р сарын сүүлчээр цэцэглэж 8-р сарын сүүлээр цэцэг нь унана. Өглөө нар мандах үеэр буюу 7 цагт дэлбээгээ дэлгэж орой 17 цагийн үед дэлбээгээ хумидаг. 1995 оноос нэн ховор ургамлын жагсаалтанд оруулж, тархац нутгийг нь улсын хамгаалалтанд авсан байдаг. Тархац нутгийн нуур, голд заарт харх, минж зэрэг усны мэрэгчид үндэс ишийг идэж устгахаас гадна цөлжих үйл явцын нөлөөлөл, усны түвшин багасч байгаа зэргээс шалтгаалан хомсдож, устах аюул нүүрлээд байна.
Аялал жуулчлалын улирал ч эхэлж хүн бүр л хаашаа явахаа төлөвлөж суугаа байх. Энэ удаа хилийн дагуу болон бүс нутгаар аялахад шаардагдах бичиг баримтын талаар орууллаа. Монгол улсын иргэн болон гадаадын иргэн харъяат нь Монгол улсын хилийн бүс нутагт 30 км дотогш нэвтэрвэл хилийн бүсэд зорчих зөвшөөрлийг Хил Хамгаалах Ерөнхий Газар-аас авдаг.
Хилийн зөвшөөрөл авахад бүрдүүлэх материалууд:
Иргэн хүн ямар материал бүрдүүлэх:
Ø Хил Хамгаалах Ерөнхий Газар -т гаргасан өргөдөл
Ø Явах маршрут/ газрын зураг дээр зурсан байх/
Ø Хувь хүмүүсийн нэрсийн жагсаалт, баримт бичгийн баталгаажуулалтын хуулбар
Ø Тээврийн хэрэгслийн тоо, гэрчилгээний хуулбар.
Аялал жуулчлалын байгуулага:
Ø Хилийн бүсэд аялах зөвшөөрөл хүссэн албан тоот
Ø Компанийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа явуулах эрхийн гэрчилгээний баталгаажсан хуулбар
Ø Жуулчдыг хариуцан авч явах хүн, нийт хүмүүсийн тоо, иргэний баримт бичгийн баталгаажсан хуулбар
Ø Байр зүйн зураг дээр аялах бүдүүвч - бүдүүвчид хилийн бүс, зурваст аялал жуулчлалын ажиллагаа явуулах район, түүгээр явах замнал, явах хугацаа, байрлах газар зэргийг оруулсан байх;
Ø Аяллын тээврийн хэрэгслийн тоо, гэрчилгээний хуулбар;
Ø Жуулчид нь ан агнуур, спорт загасчлах зорилгоор явж байгаа тохиолдолд Байгаль орчны яамнаас авсан тусгай зөвшөөрөлтэй байх.
Ø Иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын албан бичгийн хариуг 1-3 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ.
Хилийн бүсэд явж буй үедээ иргэний үнэмлэх, гадаадын иргэн паспортаа биедээ заавал авч явна. Хилийн зөвшөөрөл авалгүйгээр явж байгаад баригдаж хоригдсон, торгуулсан тохиолдол олон байдаг.
Хилийн зөвшөөрөлийг Хил Хамгаалах Ерөнхий Газраас авч амжихгүй тохиолдолд орон нутагт буй Хилийн хороонд / голдуу аймгийн төв дээр / хүсэлтээ гаргаад хүний 3000₮ төлөөд эл зөвшөөрөлийг авч болно.
Монгол Улсын Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасны дагуу Монгол Улсад 30 хоног хүртэл албан болон хувийн хэргээр ирсэн гадаадын иргэнийг зорчигч гэнэ. Зорчигч гадаадын иргэн нь бүртгүүлэхгүй.
Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сумын нутагт N44°37.745' E 98°42.214' GPS солибцолд Шинэжинст сумаас баруун тийш 47 км орчим зайд Амарбуянтын хийд оршино. Хуучин Юмбэйсийн хошууны Амарбуянтын хийд нь 250 жилийн тvvхтэй. Тус хийдийг Манжийн Тэнгэрт тэтгэсэн хааны 15-р он буюу 1750 оны модон морин жил Агваансодном гэдэг лам анх хүрээг үүсгэн, Цогчин дуган байгуулжээ. Энэ хийд Монгол орны баруун өмнөд хязгаарын хамгийн том хийд бөгөөд 1000 гаруй ламтай, 8 дацан, 41 дугантай, эргэн тойрондоо монгол бичгийн сургууль, жасаа, тамгын газар, хятадын худалдааны 15 пүүс, оросын худалдааны 3 сантай, 10000 гаруй хүн амтай тухайн цаг үедээ Монголд гуравдугаарт орохуйц томоохон суурин байв. 1904 онд 13 дугаар ДАЛАЙ лам Лхасаас Өргөө орох замдаа Амарбуянтын хийдэд 10 өдөр тухлан саатаж байсан тухай мэдээ бий. Далай лам энд байх хугацаандаа лам нарт хичээл зааж байсан бөгөөд Бор хайрхан уулын өвөрт шинэ цогчин дугана барихыг зөвлөж, хийд барих газрыг зааж шав тавьсан байдаг. Уг шавын чулууг энэ хийдэд очвол үзээрэй.
Хийдээс холгүй Шар хулсны баянбүрдэд Далай ламын овоо гэж нэгэн овоо бий бөгөөд овоонд нутгийн олон, хол ойроос ирсэн зочин гийчид зориуд очиж мөргөн сүсэглэж байдаг. Үүнээс гадна нэг сонирхолтой баримт дэлгэхэд, нэрт зураач Николай Рерих 1927 оны 4-р сард эхнэр Еленагийн хамт энд ирж байсан байдаг. 2001 оны євєл МУ-ын ерєнхийлєгч асан Н. Багабанди Амарбуянтын хийдэд зочилж, Энэтхэгийн Будгаяд бvтээлгэсэн Дарь- Эхийг залсан байдаг.
Бат-Өлзийт сумын төвөөс хойш 20 гаруй километрт орших Төвхөн ширээт хэмээх уул оршино. Энэ уулын орой дахь байц хадны багавтар тавцан дээр Төвхөн хийд хэмээх нэгэн нууцлаг жижиг хийд оршино. Өндөр гэгээн Занабазар арав гаруй насандаа байгалийн өвөрмөц энэхүү газрыг сонирхон үзээд 1651 оны үеэс жижиг номын байшин бариулаад бясалгал хийж, гар урлалын сонгодог бүтээлүүдээ урлаж байсан байна. Эл хийдийг Занабазарын бүтээлийн хийд ч гэж нэрлэдэг.
Энэ л хийдэд Монголчууд бидний шүтэн биширдэг СОЁМБО үсэг зохиогдож Өндөр гэгээн Занабазарын алдарт бүтээлүүд бий болжээ.
Энэ хийд нь 20-иод метр өндөр том эгц хадан цохионы өвөрт тэгшилж зассан талбайд баригдсан бөгөөд 14 сүм дугантай байжээ.
Галданбошигтын дайн эхэлснээр 1688-1700 оны сүүл хүртэл өндөр гэгээний увдис шингэсэн энэ газар бараг мартагдсан аж. 1773 оноос Өндөр гэгээнийг хүндэтгэл оршсон энэ газрыг дахин сэргээж эхэлжээ. Хийдийн ар талд "Эхийн умай" гэх гулсаж ороод буцаж гардаг жижиг мухар агуйд хүмүүс орж гарна. Энэ агуйд орсноор эхээс төрсөн мэт ариусдаг хэмээн сүсэгтэн олон итгэдэг. Тэрхүү байц хадыг нэвтлэн гарсан сонин тогтоц ч мөн бий.
Өндөр гэгээний умдалж байсан хоёр ч худаг хийдийн ар талд бий. Модон дундуур гаргасан жимээр өгсч Өндөр гэгээн Занабазарын онгод увдис шингэж, халуун амьсгал, бүлээн мөрөө үлдээсэн Төвхөн ширээ уулын чинад нууцад ийн хүрч нэвтэрнэм.
1996 онд энэхүү хийдийг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл болох нь зэрэглэлээр дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.
Буган хөшөөд Монгол улсын ихэнхи нутаг, ОХУ-ын Тува, Байгал нуурын өвөр бие нутгаар өргөн тархсан байдаг ба энэ бүс нутагт 700 орчим буган хөшөө чулуу байгаагийн 550 орчим Монгол улсын нутаг дэвсгэрт байдаг. Буган чулуун хөшөө нь анх Монголын төв нутагт хүрэл зэвсгийн дунд үед үүсч төмөр зэвсгийн түрүү үе гэхэд Монгол нутаг даяар тархаж, цаашдаа одоогийн Тува, Байгал нуурын өвөр бие, Казахстан, Дундад Ази, Оренбург муж, Умард Кавказ, Германы нутаг дэвсгэр Эльба мөрний сав газар хүртэл тархсан байдаг нь Төв Ази тэр дундаа Монгол нутагт нутаглаж байсан нүүдлийн соёл иргэншилт овог аймгуудын түүх, соёлын давалгааны цар хүрээг яах аргагүй илтгэж байдаг.
Буган хөшөө нь урт гонзгой чулууг дөрвөн тал гарган засч, түүнийгээ гурав хуваан зааглаж, орой нь хэсэгт нь нар, сарыг бэлгэдэн дугуй дүрс гарган түүний доогуур нь хөшөөний их биеийг ороон хэд хэдэн бугыг гоёмсогоор дүрсэлж, тэдний доогуур бүс татаж зэр зэвсэг зүүсэн байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулуу юмаа. Иймэрхүү сонгодог дүрслэл нь ихэнхи буган хөшөө чулуунд ажиглагдаж байдаг. Буган чулууны бугын дүрсийг бодит байдлаар дүрсэлдэг бөгөөд зарим буган чулуунд бугын оронд буюу буга дүрсэлсэн зай завсарт нь адуу, зээр, янгир, гахай, шувуу, ирвэс зэрэг амьтдыг дүрсэлсэн байх нь тааралдаж байдаг.
Буган чулууны хэмжээс гол төлөв 1-4 метр өндөр, 20-40 см зузуаан,100 -130 см өргөн хэмжээтэй байдаг.
Оросын эрдэмтэн В.В.Волков 1960-аад оноос буган хөшөө чулуунуудыг судлан "Умард Монголын буган чулуу" хэмээх судалгааны бүтээл туурвисан бөгөөд тэрээр энэ бүтээлдээ буган чулуу дурсгалыг МЭӨ V-III зуунд холбогдуулан тодорхойлсон байдаг нь Монголчууд бидний өвөг хэмээн үздэг, төв азийн өндөрлөг тэр дундаа Монгол газар нутагт анхны төрт улсаа байгуулж байсан Хүннү нарын бусад нүүдэлчин овог аймгуудын дундаас хүч түрэн гарч, түүхийн тавцан дээр өөрийн түүхийг бичиж эхэлсэн тэр л үетэй холбогдож байдаг.
Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын төв дээр нэгэн өвөрмөц хийцтэй, гоёмсог хийд олны анхаарлыг татдаг. Энэ хийдийг Хачин ламын сүм гэж нэрлэх бөгөөд хийдийг хөхөгчин гал могой жил буюу 1903 онд Түйн голын эрэгт одоогийн Эрдэнэцогт сумын төвд барьж байгуулжээ.
Хачин ламыг түвдийн Банчин Богдоос , VIII Богд Жавзандамба хутагтын багш ламаар илгээсэн боловч, учир үл мэдэгдэх шалтгаанаар тэрээр Богд Жавзандамбын багш нь болж чадаагүй байна. Ингээд тэрээр хүрээнээс гарч хөдөө нутагт суурьшин, нутгийн олонд эрдэм чадлаараа гайхагдан хүндлэгдэж, олон түмэнд мэргэн Хачин, Хачин багш, Хачин номун хаан хэмээн алдаршсан байдаг.
VII Богд Жавзандамба гурван Хачин ламтай байсан тухай түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. ХАЧИН гэдэг нь өглөө үдэш жавтий буюу ариун цэврийг хамгаалах ариутгал хийдэг хүнийг хэлдэг байна.
Хачин ламын сүм нь модон хашаатай, хашаа болон сүмийн хаалга нь баруун талдаа байдаг бөгөөд энэ нь Монголд байгаа олон сүм хийдээс ялгаатай байдаг. Хачин ламын сүмийн их дааман хаалганы дээд талд алтан боронзоор бичсэн бичиг байна. "... Их амгалан хурцын орон, номын баясгалант цэцэрлэг" хэмээсэн бичиг байдаг. Энэ нь зарим нэгэн онцлог сүм хийдүүдийг Шамбалын орон руу харуулж барьдаг байсан уламжлалтай холбоотой гэж тайлбарладаг. Сүм нь хоёр давхар, доод давхар нь өвлийн сууц бөгөөд хоёр өрөөтэй, гадна талаас нь галлаж халаадаг, дээд давхар нь зуны сууц бөгөөд дотроо гурван өрөөтэй.
Энэ нуур говийн нуурууд дотроос талбайн хувьд Увс нуурын дараа орох бєгєєд усны мандлын vнэмлэхvй єндєр 1157 м тул Их нууруудын хотгорын бvлэг нуурууд дотроо нилээд єндєрт орших цэнгэг устай, урсгал нуур болно. Нуурын талбай бvх нууруудын хамтаар 1859,2 хавт.дєр.км, хамгийн их єргєн 26,2 км, дундаж єргєн 25,8 км, хамгийн их урт шулуунаар 72,2 км болно. Хар ус нуур хэдийгээр том талбайтай боловч маш гvехэн нуур юм. Нуурын хамгийн гvн нь 4,4 м, дундаж гvн нь 2,0 м байна. Хар ус нуурын хотгор тектоникийн гарал vvсэлтэй. Хар ус нуурт том жижиг 10 гаруй арал байгаагаас хамгийн том нь 400 хавт.дєр.км талбайтай 30 орчим км урт усны мандлаас 272 м єндєр Агваш хэмээх арал бєгєєд тэрээр Хар ус нуурыг хойт урд тэнцvv биш хоёр хэсэгт хуваана. Хойт урд далайг 1,2-2,0 м гvн, 50-100 м єргєн, 20 гаруй километр урт Лvн, Юм гэдэг нэртэй хоёр хоолой холбоно. Хойт далай нуур 400 шахам хавт.дєр.км талбайтай боловч нэлдээ зэгсээр хучигдаж нуур гэхээргvй бага устай болсон. Далай нуурын гvн 1,8 м-ээс хэтрэхгvй. Хар ус нуур 70450 хавт.дєр.км талбайгаас усжина. Vvний 70 хувь нь ганц Ховд голын сав газарт хамаарна. Монгол Алтайгаас эх авч урсах Ховд, Буянт Цэнхэрийн гол жилд барагцаалбал 2,2 шоо км ус нийлvvлэх бєгєєд илvvдэл усаа ууршуулахын хамт 40 км урт 50-75 км єргєн Чоно-Харайхын голоор Хар ус нуурт єгнє. Хар ус нуур ионы бvрэлдэхvvнээр гидрокарбонатын ус бvхий нуурын ангилалд багтана.
Айраг нуур 
Эрт цагт Хяргас нууртай нэг савд байсан боловч одоо тусдаа нуур болон vлджээ. Тvvний талбай 143,3 хавт.дєр.км. Хамгийн урт 16,0 км, хамгийн их єргєн 13,0 км, дундаж єргєн 8,9 км болох бєгєєд 1030 м vнэмлэхvйн єндєрт оршино. Айраг нуурт Завхан, Хvнгvйн голууд цутгах бєгєєд цутгал голуудын их багаас тvвшний хэлбэлзэл хамаардаг байна. Айраг нуурын хамгийн их гvн 10,5 м, дундаж гvн 5,7 м, усны нєєц 819,6 сая шоо м байна. Айраг нуур илvvдэл усаа 5 км урт 200-300 м єргєн хоолойгоор Хяргас нуурт єгнє. Энэ хоолой зарим газраа 5-7 м гvн намуун урсгалтай бєгєєд євєл огт хєлддєггvй байна. Нуурын ус зундаа бараг ёроолоо хvртэл халах ба урсгал учраас усны температур жигд байна. Євєл ч гэсэн усны температурт зєрvv бараг байхгvй аль ч хэсэгтээ 1-2,5 градус бvлээн байна. Бусад нууруудыг бодвол усны тунгалагшил бага булингар их юм.
 |