Монгол Алтайн нурууны ноён оргил Таван Богдын цаст уулсын зvvн ємнєд хажуугийн мєсєн голуудаас эх аван урсах Цагаан усны буюу /Аксу/, Хар Салаагийн голыг Ховд голын эх гэж газарзүйчид, судлаачид vздэг. Ховд гол нь эхэн хэсэгтээ тэвшин хэлбэрийн хөдий дундуур эртний мөсдөлийн морены хурдасанд хаагдаж тогтсон Хотон, Хурган нууруудыг дайран Монгол Алтайн уулсын мөнх цаст оргилуудаас эх аван урсах Цагаан, Сагсай, Согоо, Бөхмөрөн, Өвдөг, Шивэр, Буянт зэрэг олон гол горхийг нийлvvлсээр их нууруудын хотгорын Хар-Ус нуурт цутгана. Ховд голын урт 516 км, ус цуглуулах талбай нь 58000 хавт.дєр.км байдаг.
Монгол Алтайн нурууны томоохон нуурууд болох Толбо, Тал, Даян, Хотон, Хурган, Ачит зэрэг нуурууд илvvдэл усаа Ховд голд нийлvvлдэг байна. Голын гульдиралын єргєн доошлох тутам нэмэгдэж 80-130 м болж 1,5-3 м-ийн гvн голын дагууд зонхилно. Урсгалын хурд нь голын эхэнд 2-3 метр секунд, голын адаг хэсэгт 1-2метр секунд хүрдэг. Иймдээ ч гол мөрдийн урсгалын хурдаар ангилсан ангиллын 4-р зэрэгт ордог томоохон гол юм. Ховд гол нь намар 10-р сард хөлдөж хавар 4-р сарын сүүлчээр бүрэн цэлмэнэ. Ховд гол нь хавар шар усны үерийн үеэр, мөн зун цагт олон хоногоор орох бороо, их уст аадар борооны үеэр үе үе үерлэдэг.
Ховд голын дагууд аяллаж байхад байгалийн сонин сайхан тогтоц, хүмүүсийн ахуй амьдралын өөр өөр онцлог хэв шинж, за мөн амьтан ургамал, түүн дотроо шувуудын амьдралын өвөрмөц хэв маягуудыг харж болно. Мөн АлтайТаван Богдоос эх аван урсах Цагаан гол Ховд голд нийлэх тэр агшин маш сонирхолтой байдаг. Цагаан гол хэмээх энэхүү сүүн өнгөтэй гол Ховд голд нийлснээр голын усны өнгө өөрчлөгдөж цайвар ногоон өнгөтэй болж байгаа нь сонин санагдаж байлаа. Та бүхэн мэдэх байхаа Баян-Өлгийн аймагт онгоцоор нисч ирэхэд Ховд гол дээрээс мушгиралдаж, тахирласан ногоон өнгөтэй байдгыг харсан байх.
Цаст Алтайн өндөр уулс, нарийн цавчим өндөр хавцалуудын дундуур туулан урсаж их нууруудын хотгорын тал хээр, говь хээрийн бүслүүрт орж ирэх нь үнэхээр өвөрмөц сэтгэгдлийг төрүүлдэг. Голын дагуудаа байгалийн үзэсгэлэнт олон сайхан газруудыг үзэхийн сацуу баруун монголын олон үндэстэн ястан түүн дотроо Алтайн урианхай, казах, дөрвөд, өөлд, мянгад ястны ахуй амьдралтай танилцаж тэдний амьдралын онцлог, ялгарах ахуйг өөрийн нүдээр танин мэдэх өргөн боломжийг олгодог юм байна.
Мэдээж Ховд гол нь эрт цагаас л Монгол нутагт амьдарч байсан нүүдэлчдийн амьдрал ахуйг нь тэтгэсээр ирсэн байдаг. Ховд голын хөндийгөөс Алтайн нуруунд эртний соёл иргэншилүүд үүсч бий болон хэрхэн амьдарч байсныг нь нотлох олон олон сонирхолтой олдворууд олддог.
Тэр дундаа сүүлийн үед археологчид, судлаачдын анхааралыг ихээхэн татаж байгаа хүрэл зэвсгийн сүүл төмөр зэвсгийн түрүү үед Монгол нутагт амьдарч байсан пазырык аймгуудын соёлыг хадгалсан олдворууд юм. Энэхүү пазырыкчууд Монголд Алтай нуруугаар голлон амьдарч байсан хагас нүүдэлчид бөгөөд тэдний бий болгосон соёл түүх нь эртний соёлт скифчүүдтэй эн зэрэгцэнэ. Үүнийг нь ч батлах олдворууд Монгол Алтай нуруунаас олдсоор байна.
Ховд голын хөндийгөөр аялж байхад мөн Түрэгийн үеийн хөшөө дурсгалуудыг олноор үзэж болно.
Ховд голын дагуух Хотон нуурын эрэг, Сагсай сум, Баян-өлгий аймгийн Баян нуур сумын нутаг, Шижигтийн хавцалын ойролцоо Түрэгийн үеийн ур хийц сайтай хөшөө дурсгал болон томоохон цогцолборуудыг үзэж харж болно. Энэ бүхнээс дүгнээд хэлэхэд Ховд гол нь бидний өвөг дээдсийн эртний түүх соёлыг мянга мянган жилийн тэртээгээс тээн урссаар ирсэн гайхамшигтай газруудын нэг юмаа гэхэд маргах хүн гарахгүй байхаа.
Ховд голын хөндийн үржил шит хөрсөнд хүмүүс эртнээс газар тариалан эрхэлж хүнсний ногоо тариалж ирсэн байдаг. Одоо ч энэ ажил үргэлжилж энэ нутгийнхан Баян-Өлгий, Ховд, Увс, Завхан аймгийнханыг хүнсний ногоогоор хангадаг юм байна. Үнэхээр Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Буянт, Мянгад сумдын нутгаар явж байхад томоохон ногоо тарианы талбайнууд харагдаж, тэнд хүмүүс олноороо ажиллаж байхтай таарч байлаа.
Бид энэ удаагийн аяллаараа зөвхөн Ховд гол түүний хөндийгөөр аяллаа хязгаарласангүй, Их нууруудын хотгорын Хар-Ус нуур, Хар нуур, Дөргөн нууруудаар мөн аялсан. Эдгээр нуурууд нь Төв азийн өндөрлөг, говь цөлийн бүсийн байгалийн хувирал өөрчлөлийн индикатор болж өгдгөөрөө онцлогтой. Үнэхээр л нууранд шувууд цугларч, зэгс шагшуурга шуугин байхад, нуурын эргээс төдий л холдоогүй байхад говь цөлийн хэв шинжийг хадгалсан байгалийн бүс бүслүүр эхэлж байдаг.
Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын төв дээр нэгэн өвөрмөц хийцтэй, гоёмсог хийд олны анхаарлыг татдаг. Энэ хийдийг Хачин ламын сүм гэж нэрлэх бөгөөд хийдийг хөхөгчин гал могой жил буюу 1903 онд Түйн голын эрэгт одоогийн Эрдэнэцогт сумын төвд барьж байгуулжээ.
Хачин ламыг түвдийн Банчин Богдоос , VIII Богд Жавзандамба хутагтын багш ламаар илгээсэн боловч, учир үл мэдэгдэх шалтгаанаар тэрээр Богд Жавзандамбын багш нь болж чадаагүй байна. Ингээд тэрээр хүрээнээс гарч хөдөө нутагт суурьшин, нутгийн олонд эрдэм чадлаараа гайхагдан хүндлэгдэж, олон түмэнд мэргэн Хачин, Хачин багш, Хачин номун хаан хэмээн алдаршсан байдаг.
VII Богд Жавзандамба гурван Хачин ламтай байсан тухай түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. ХАЧИН гэдэг нь өглөө үдэш жавтий буюу ариун цэврийг хамгаалах ариутгал хийдэг хүнийг хэлдэг байна.
Хачин ламын сүм нь модон хашаатай, хашаа болон сүмийн хаалга нь баруун талдаа байдаг бөгөөд энэ нь Монголд байгаа олон сүм хийдээс ялгаатай байдаг. Хачин ламын сүмийн их дааман хаалганы дээд талд алтан боронзоор бичсэн бичиг байна. "... Их амгалан хурцын орон, номын баясгалант цэцэрлэг" хэмээсэн бичиг байдаг. Энэ нь зарим нэгэн онцлог сүм хийдүүдийг Шамбалын орон руу харуулж барьдаг байсан уламжлалтай холбоотой гэж тайлбарладаг. Сүм нь хоёр давхар, доод давхар нь өвлийн сууц бөгөөд хоёр өрөөтэй, гадна талаас нь галлаж халаадаг, дээд давхар нь зуны сууц бөгөөд дотроо гурван өрөөтэй.
