Mongolia Expeditions - Mongolian National Geographic

Төв аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт XҮII зууны эхэн хагасын монголын уран зохиолын чухал дурсгалд тооцогддог нэгэн дурсгалт газар бий. Эл дурсгалыг нутгийн иргэд нь Дуутын хар чулуу гэж нэрлэдэг бөгөөд их, бага хадны шүлгийг Цогт хунтайж 1621 оны намар ан хийж яваад авга эгчийгээ санан бичсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Дээрх шүлгийг зохиогдсоноос нь хойш дөрвөн жилийн дараа Цогт тайжийн шадар нөхөд болох Гүен баатар, Дайчин хиа хоёр нь тэр хаднаа сийлбэрлэн үлдээсэн түүхтэй. Хадны бичээсийн эхэнд "Цагаан тахиа жилийн /1621/ намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Цогт тайж Хангай ханы Цэцэрлэгийн хойд ууланд авлан Хуягт халтараа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүгт харан сэтгэл машид уярч халуут /халуун хайрт эгч/ авга эгч юугээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээн сийлсэн байдаг аж. Түүнчлэн Онигудын нутаг буюу тэр үед Онон, Хэрлэн хавиар нутаглаж байсан хайрт эгчээ санахын ялдамд орчлонгийн жам ёсыг шүүн тунгаасан сэтгэлийн илэрхийлэл нь бичигдсэн хэмээн эрдэмтэн судлаачид үздэг аж. Цогтын хадны бичиг нь долоон бадаг, 28 мөрөөс бүтсэн байдаг юм байна. Цогт тайж 1624 оны намар ан хийж яваад авга эгчийгээ санан бичсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ.

Дэлгэрхаан сумын төвөөс урагш  20-иод километр зайд орших Тарамцагийн уулсын шувтарга Хутаг хэмээх уулын өвөрт "Дуут" хад оршино. Яагаад дуут хад гэж нэрлэсэн бэ?    гэхээр хадыг цохиход  ширмэн тогоо шиг дуу авиа гардаг байна. Мөн гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан саарал өнгө гарч ирдэг байгалийн нэгэн гайхамшигт тогтоц юм. Тиймээс Халхын тайж Цогтын бичээс нь хар самбар дээр цагаан шохойгоор бичсэн юм шиг тод харагддаг юм. Энэхүү бичээс нь хоёр хадан дээр бичигдсэн байдгийг та бүхэнд хүргэж байна.

Нэгдүгээр бичээс: Цагаан тахиа жилийн намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Цогт тайж Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан хуягт халтараа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээр маш уярч халагуут авга эгч юүгээн санаж ийн өгүүлээд уйллаа.

Дээд тэнгэр ханы ахуй хийгээд

Дэлхий дахь хан богдусун ахуй газар

Дээр дорын ялгал болбоос бээр

Жаргал хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй

Аганистийн агуй дахин бодисдва нар хийгээд

Алтан дэлхий дахи бодь сэтгэлтэн  хоёрын

Ахуй газар ангид болбоос

Асрах нигүүлсэхүйн агаар нэгэн буй

Энд хан богдусун сайн түшмэд хийгээд

Эргүүлэгч Эрлэг хааны их ноёд хоёрын

Ёс өнгө өөр болбоос зөв бурууг ялгахуйн агаар нэгэн буй

Олз идэш олон ядагч хүмүн хийгээд

Уул модонд явагч араатан хоёрын

Ахуй бие ангид боловч

Алан идэхүйн агаар нэгэн буй

Хол ойроос хулгай хийгч хүмүн хийгээд

Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын

Илт бие өөр боловч

Идэхүй хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй

Онон мөрөнд ахуй халагуут эгч минь хийгээд

Орхон туулд агч эвчит бидэн хоёр

Халх оннигуудын газар хол болбоос бээр

Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй

Энэ биедээн эс золголцвоос

Үүнээс хойш төрөл тутамдаа

Эх нь ганц хүүхнээ хайрлах мэт

Элдэв үйлээр туслалцах болтугай ...

Хэмээн хайлан өгүүлсэнийг нь хамт агсан Эрх хиа тогтоож сударлан авсныг хойно дөрвөн жил болоод мөн хулгана жилийн /1624он/ нэгэн сарын арван наймнаа Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр хаданд бичив.

Шүлгийг сурвалжлан олж ,шинжлэх ухааны судалгааны гүйлгээнд оруулсан тухайд эрдэмтэн Ц.Сандаг бичихдээ: "1912 онд монголч эрдэмтэн В.Л.Котвич Монголд ирээд буцах гэж байхдаа Мишиг гүний хошууны Дуутын хар чулуу гэдэг газар бичигтэй хад байдаг тухай мэдээ авсан байна.Нэгэнт хугацаа давчидсан учраас тэр бичгийг хуулбарлуулж илгээхийг Гадаад яамны сайд Ханд вангаас хүсчээ.Ханд  ван тэрхүү хүсэлтийг ёсоор болгож уул хуулбарыг Жамсраны Цэвээнээр дамжуулан В.Л.Котвичид илгээсэн ажээ.1923 оны 5-р сарын 31-нд В.Л.Котвич Оросын Археологийн нийгэмлэгийн Дорно дахины салбарын хуралдаан дээр уул бичээсний тухай товч мэдээлэл хийсэн байна.1925онд жуулчин П.К.Козлов мишиг гүний хүрээний хошуугаар уул бичээсийг гэрэл зурагт буулгаж авсан ажээ.Энэ гэрэл зургийг Б.Я.Владимирцовт уншуулахаар өгсөн байна.Үүнийг мэдээд В.Л.Котвич ч нөгөө хуулбараа бас Б.Я.Владимирцовт өгсөн байна.Б.Я.Владимирцов "Халхын Цогт тайжийн хадны бичээс"гэдэг өгүүлэл бичиж "СССР-ийн ШУА-ийн мэдээ" сэтгүүлийн 1926 ба 1927 оны дугаарт нийтлүүлсэн байна"гэжээ.Үүнээс хойш судалгааны олон бүтээлд уг шүлгийн тухай шинжлэн дүгнэсэн материал хэвлэгджээ.

 Хоёрдугаар бичээс

Саманда бадари хийгээд Аминдиваа ба Шигмунь бурханаа мөргөмүй.Хий очир хийгээд Варагай эх ба Базарвааньд мөргөмүү ...

Чингис хааны үр Очир хааны ач Халхын цогт тайжийн зарлигаар дайчин хиа,Гүен баатар хоёр Монголын хутагт хааны учираа Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс инагш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил болсоноо,жилийн эх хулгана жил,сарын эх гал барс сарын арван таван,их Цагаан өдрөө хаш эрдэнэ мэт хаданд бичив.

Зарим үгийн талаар тайлбарлах нь:

1/Цагаан тахиа жил буюу нийтийн хэлдэгээр цагаагчин тахиа жил бол 1621 он бөгөөд тэр жилийн намрын тэргүүн сарын 21-нд уг шүлгийг Цогт тайж цээжээр зохиожээ.

2/Хуягт халтар гэдэг нь дайн байлдаанд явахдаа хуяг өмсгөж явдаг халтар зүсмийн морь байжээ.

3/Халагуут гэдэг нь халуун элгэн гэсэн үг.

4/Бурхан тэнгэрийн жаргалант орны нэр/Санскрит үг/.

5/Бурхны шашны дээд төрөлхтний нэр/галигчилбал -Бодисдва/юм.

6/Эвчит гэдэг нь элгэн хайрт гэсэнтэй адил үг.

7/Саган сэцэний "Эрдэнийн товч"-д автай галзуу тайж гэж Мэргэн гүн Гомбожав "Гангийн урсгал"-даа "Автай галзуу очир түшээт сайн хаан"гэж бичсэн.Далай лам түүнд Очирсайн хаан цол өгсөн .